Wie iets wil leren over adequaat feedback geven, kan veel leren van chimpansees. In kleine gemeenschappen waar het groepsbelang voorop staat, spiegelen ze continu elkaars gedrag. Het is dankbare lesstof voor Patrick van Veen en Sarah Mutsaers van Apemanagement. Kijken naar gedrag van chimpansees is een belangrijk element in hun trainingen over gedrag en cultuur in organisaties. Opvallend daarin is de rol van de alfavrouw; die vertoont veel gelijkenis met die van de secretaris.
Na zijn studie gedragsbiologie in Utrecht belandde Patrick op het kantoor van een verzekeraar. Vanaf het moment dat hij zich de producten en processen eigen had gemaakt, vond hij de sociale dynamiek op kantoor interessanter dan de verzekeringen. ‘Het was één grote apenrots. In feite draait alles om relaties. Wie ken je is belangrijker voor je carrière dan wat kun je. Dat observeren en analyseren, daar had ik lol in.’
Na het schrijven van zijn eerste boek – Help, mijn baas is een aap , gebaseerd op zijn observaties in het kantoorleven – besloot Patrick zijn kennis te gebruiken om organisaties te adviseren over samenwerken. ‘Ik dacht: als je zo makkelijk kunt voorspellen hoe een onderneming functioneert en hoe bepaalde beslissingen worden genomen, wat kun je dan met die kennis? De drijfveren onder ons gedrag zijn overal ongeveer hetzelfde. Met tien hoofdregels kom je een heel eind. Wie kent wie, wie zoekt wie op? Wie heeft toegang tot welke kennis en middelen? En wat gebeurt er als het een keertje spannend wordt?’
Patrick liep Sarah tegen het lijf bij safaripark Beekse Bergen, waar ze na haar studie dierwetenschappen werkte met chimpansees. Daar had ze een stevige ontgroening achter de rug. ‘Je wordt enorm uitgeprobeerd. Chimpansees zijn fascinerend, maar ze kunnen ook ontzettend smerig zijn. Als ze je horen aankomen nemen ze een grote slok water, gaan om een hoekje staan en bespugen je; kijken hoe stevig je in je schoenen staat. Jouw rol in de groep is niet helemaal duidelijk: je hoort er niet echt bij, maar je hebt wel grote invloed; met sleutels, met voedsel. Wat je rol eigenlijk is, daar kom je achter door te observeren en ook te bedenken: hoe zien die apen mij? Voor je eigen veiligheid, maar ook om effectief met zo’n groep te kunnen werken.’
Comfortabel
Bij Apemanagement adviseren Patrick en Sarah organisaties, teams en ook individuen over gedrag in organisaties en effectief samenwerken. Daarbij gebruiken ze groepen mensapen als spiegel. Patrick: ‘Ik zie in organisaties vaak dingen langskomen waarvan ik denk: hier kun je met zijn allen dagen over praten, maar kijken naar apen maakt het vaak heel simpel.’
Kijken naar apengedrag werkt zo goed, zegt Sarah, omdat je mensen niet direct vertelt wat ze wel of niet moeten doen. ‘Het is een comfortabele spiegel. Je laat zien wat er gebeurt en wat de effecten daarvan zijn. Het leerproces zit voor een heel groot deel in bewustwording en inzicht, en mensen kunnen daarmee zelf aan de slag. We denken van onszelf dat we heel rationeel handelen, maar feitelijk zijn we nog steeds heel emotionele wezens die op basis daarvan relaties aangaan, bondgenootschappen aangaan en steun bij elkaar zoeken.’
‘Liefdevol tegen een deur
lopen is een heel belangrijk proces’
Grenzen ontdekken
Chimpansees leven samen in vaste groepen met een omvang van zo’n zestig individuen. Sarah: ‘Kern daarvan is: je komt elkaar de hele dag tegen. In die dynamiek zijn spiegelen en feedback geven heel belangrijk. Heel belangrijk is de kindertijd. Jonge chimpansees kunnen dan nog wel wat maken. Bij jonge apen zie je dat aan de witte haren op het stuitje: zolang je dat hebt, is dat zo’n beetje een vrijbrief. Als dat witte plukje haren weg is, begint de disciplinaire opvoeding.’
Patrick: ‘Apenpubers gaan uitzoeken: hoe ver kan ik eigenlijk gaan. Daarbij gaan ze soms over de grens. Dan zegt een volwassen kerel: nu loop je me te irriteren, en dan moet je je even uit de voeten maken. Zo’n bestraffing kan er heel heftig uitzien, maar het valt vaak wel mee. Het is vooral: even de ander in het stof laten bijten.’
Sarah: ‘Het fascinerende aan dat leerproces is dat je die grens moet voelen, omdat je anders niet leert hoe ver je kunt gaan. Liefdevol tegen een deur lopen is een heel belangrijk proces. Feedback krijgen is zelden leuk, maar heel functioneel.’
‘Zonder woorden laten
chimpansees heel duidelijk
weten: dit vind ik niet plezierig’
Spiegelen
Spiegelen is in de natuur betrekkelijk zeldzaam: mensen kunnen het, een aantal mensapen, en van een aantal andere diersoorten wordt het vermoed. ‘De basis van spiegelen is letterlijk de spiegel’, zegt Sarah. ‘Ben je in staat om in de spiegel te kijken en daarin jezelf te herkennen? In de natuur is dat best een unieke eigenschap, die maakt dat we naar onszelf kunnen kijken, dat we kunnen reflecteren en het hebben over de vraag: wat laat ik zien, en wat doet mijn gedrag met de ander?’
Chimpansees spiegelen heel direct, kort en krachtig. ‘Als een groepslid een beetje ontspoort, is een kort kuchje of blafje vaak al genoeg’, zegt Patrick. ‘Daarmee zeg je: hee, ik zie wel wat je doet. Moet het wat krachtiger, dan gooi je het hoofd er nog even bij achterover. Zonder woorden laten chimpansees heel duidelijk weten: dit vind ik niet plezierig, of nu ga je net te ver. Iemand die dat heel goed kan doen zonder dat het al teveel consequenties heeft, is de alfavrouw. Juist ook tegen de alfaman. Want de alfaman weet donders goed: als ik de steun van de alfavrouw verlies, ben ik alle vrouwen kwijt.’
Alfaman
De alfaman is de baas van een groep chimpansees. Kracht is een belangrijke factor om alfaman te worden, maar zeker niet de enige. De baas heeft ook goede sociale vaardigheden nodig. ‘De alfaman zal altijd de steun van de andere mannen en vrouwen in de groep nodig hebben’, zegt Patrick. ‘Jane Goodall beschreef ooit het voorbeeld van Mike. Mike was een jonge kerel die heel veel lawaai kon maken met lege jerrycans door tegen bomen aan te slaan. Iedereen was onder de indruk en daardoor werd hij de baas. Maar hij is dat maar heel kort gebleven, want andere kwaliteiten had hij niet. Daar is de groep dan snel klaar mee. Als de anderen de steun intrekken, ben je weg als leider. Je moet dus continu nadenken: waar ben ik mee bezig? Want de volgende dag kan iemand anders de baas zijn.’
Wat dat betreft, zegt Patrick, gaat het er bij chimpansees heel wat democratischer aan toe dan bij mensen. ‘Als er één soort ondemocratisch is, dan wel de mens. Je kunt bestuurder worden omdat de raad van toezicht zegt: “Jij bent een goede bestuurder”. Of de groep jou steunt, doet niet ter zake. Een graaiende bestuurder zou het geen dag overleven in een chimpanseegroep. Een chimpanseeleider zal altijd de focus moeten hebben: doe ik dingen die goed zijn voor de groep?’
‘De rol van alfavrouw en
die van bestuurssecretaris
vragen allebei om
heel veel sensitiviteit’
